Yarım asrı geçen ‘savunma’ uğraşı: Dursaydım çürürdüm, hiç durmadım

ANKARA – Askeri darbelerden azaplara, suçlusu bilinmeyen cinayetlerden sayısız siyasal davalara kadar Türkiye’nin yakın geçmişine tanıklık eden Avukat Şenal Sarıhan, 74 yaşlarında olduğu şu günlerde kaleme almış olduğu “Savunma Kürsüsünde: Bir siyasal dava avukatının anıları” kitabıyla yakın tarihe güçlü bir fener tutuyor.

Darbelere birinci tanıklığını 1960 devrinde şimdi 12 yaşlarındayken 27 Mayıs ile yapan Sarıhan, gençlik yıllarını ise azaba maruz bırakıldığı, 3 yılı cezaevinde geçen 12 Mart ile yeni bir avukat olarak karşıladığı 12 Eylül devirleriyle geçirdi.

Yıllar içerisinde bayan hakları alanında gayret verdi, CHP’den siyasete girdi. Bugünden geçmişe bakmış olduğu o yılları “Kaplumbağa adımları ile hayata iz bırakmaya, çabayı büyütmeye çalıştım” kelamlarıyla özetleyen Sarıhan, “Hiç geriye bakmadım. Şayet dursaydım, teslim olsaydım çürürdüm” diyor.

Sarıhan ile siyasal olgular üstüne kurulmuş bir yaşamın otobiyografisi üstünden Türkiye’yi ve kitabını konuştuk.

Otobiyografinize dair hazırladığınız “Savunma kürsüsünde: Bir siyasal dava avukatının anıları” kitabınız okurlarla buluştu. 12 Mart periyodunda yaşadığınız azaptan tutukluluğunuza, 12 Eylül dâhil çoğu sosyal vakadan siyasal dava avukatlığı yapmış olduğunuz devirlere kadar anekdotun bulunduğu yakın tarihe fer tutan bir kitap. Kitabı yazma süreci iyi mi gelişti?

Geçmişte öğretmenlik ve hukukçuluk serüvenim içerisinde darbelere, azaplara, cezaevi süreçlerine ve siyasal davalara ait tanıklıklarım gelişti. Daha evvel de hayatımdan kesitler sunduğum ‘Kafes’ ile ‘Efirli Günlüğü’ kitaplarını okuyucu ile buluşturmuştum. Bu kitaplarının akabinde birden fazla bayan arkadaş anılarımı yazmam icap ettiğini önerdi. En büyük teşviki de eşim Zeki Sarıhan verdi. Bir ömrü yan yana verdiğimiz uğraşlar oluşturuyor. Ben de geleceğe bir not, bir iz olsun istedim açıkçası ve yazmaya başladım. Kitabı imla sürecim 2 sene sürdü. Sonunda da okurlar ile buluştu.

Kitabı hazırlama sürecinde geçmişe yolculuk yapmak size ne hissettirdi pekala?

İnsan bu acıları deneyimlerken ne kadar güç bir süreç bulunduğunu ayrım etmiyor. Direnişinizden aldığınız güç, haklılığınızdan aldığınız uğraş ruhu sizi dinç tutuyor. Lakin kendi tanıklıklarınızı oburunun kıssası suretiyle kaleme alırken ya da bahse başkalaşarak yazarken bütün acıları görüyor ve hissediyorsunuz. Münasebetiyle bazı durumlarda oldukça duygulandım bazı durumlarda de gençliğin verdiği direniş ruhuna şaşırdığım oldu.

‘DARBE PERİYOTLARI BASKILAR VARDI LAKİN DİRENİŞ DE VARDI’

Kitabınızda darbe periyotlarına birinci tanıklığınızın 27 Mayıs 1960 darbesi ile başladığını, 12 Mart ve 12 Eylül devirlerindeki sıkıyönetim programları ile sürdüğünü anlatıyorsunuz. Çocukluğunuzdan başlayıp gençliğinizi de içerisine alan o günleri iyi mi anlatırsınız?

Darbelere birinci tanıklığım ortaokul çağında benim doğumum için anneme ikram edilen radyodan meydana getirilen tebliğ ve sonrasında babamın ‘devrim’ çığlıkları ile başladı. Olağan o devir ‘darbe’ ne demek, ‘devrim’ ne demek bir haberim. Yalnızca babamın elinden düşürmediği sıkı bir Nazım Hikmet okuyucuyum… Gençlik yıllarıma, azaba maruz bırakıldığım, 3 yılı cezaevinde geçen 12 Mart devirlerinde adım attım. O vakitler öğretmen olarak görev yapıyordum ama bir taraftan da hukuk öğrencisiydim. Aydınların tutuklandığı, derneklerin kapatılmış olduğu bir periyottu ama örgütlü uğraşın, dayanışmanın güçlendiği de bir süreçti. 12 Eylül’de koşullar daha da ağırlaşmıştı. Azaplar artmış, cezaevleri dolmuş, bugünün KHK’ları suretiyle 1402’likler olarak isimlendirilen vazifeye son vermeler vardı. Benim öğretmen eşim de 1402’lik oldu. Bu süreçte iki sefer tutuklandım. Bu periyotta de mühim baskılar vardı ama direniş ve gayret de vardı.

‘İŞKENCELERİ ANLATAN MÜVEKKİLLERİMİ DİNLERKEN HER ŞEYİ KENDİ VÜCUDUMDA HİSSEDİYORDUM’

12 Mart’ın tutuklu öğretmen sanığıyken 12 Eylül periyodunun müdafaa avukatıydınız. Kürsünün hem önünü hem gerisini deneyimlediniz. Hangisi daha zordu?

Savunma Kürsüsünde “Bir Siyasi Dava Avukatının Anıları”, Şenal Sarıhan, Literatür Yayınları, 420 sayfa, 2022.

Siyasi dava avukatlığı sırat köprüsünde yürümek üzeredir. İki tarafı var: Ya sanıksınız ya da savunman. Her ikisini de deneyimlemiş biri olarak bu vaziyet bana geniş bir dünyanın kapısını araladı. Sanık sandalyesini de tanıyordum savunman sandalyesini de… O devirde avukatken müvekkillere belgelerin bütününü fotokopi yapmış olup götürmeye başlamıştım. Bu sonraki günlerde bir anane haline geldi. Bu tatbik benim tutuklu olduğum süreçteki en büyük ihtiyacımdı. Tutuklusunuz ve niçin cezaevinde olduğunuzu bilmiyorsunuz. O periyot maksimum azapları özetleyen müvekkillerimi dinlerken oldukça zorlandım. 30 gün azaba maruz bırakılmış biri olarak onların anlattıkları her şeyi kendi vücudumda hissediyordum… Mesleği bırakabilirdim ama çabanın o kara günleri temizleyeceğini düşündüm daima…

‘DOKTORLARA İŞKENCEYİ ANLATMAKTA ÇOK ZORLANDIM’

Kitabınızda 12 Mart sürecinde yaşadığınız işkenceyi “Her azap sonrası yattığım zeminin tavanında içeriye reel açan yeşil yapraklara baktım. Işığa ve betona karşı büyüyorlardı” kelamlarıyla anlatıyorsunuz. Tüm çıplaklığıyla kitapta yer verdiğiniz azaptan dolayı seneler sonrasında çocuk sahibi olmakta da zorlanıyorsunuz. Uzun bir tedavi süreci yaşıyorsunuz. O süreçte neler yaşadınız, ne hissettiniz?

Ben uzun müddet azap sürecine ait asla konuşmadım, konuşamadım. Zira onurumu kıran bir süreçti. Yaşadığım azaplar sebebiyle uzun vakit çocuk sahibi olamadığımız vakit da tabipler problemin nedenini kavrayamıyorlardı. Hekimlere ‘gerçeği anlatma’ noktasında oldukça zorlandım ve sonunda bir tek hekime yaşadıklarımı anlatabildim. Tabip anlattıklarımı gözyaşları ile dinlerken “Seni iyileştireceğim” dedi. Ve uzun bir tedavinin sonunda iki adet çocuğum oldu.

‘ÖFKEM YALNIZCA ÇOCUKSUZ KALMAYA DEĞİLDİ…’

Hiç hiddet duymadınız mı?

Çocuksuz kalmama niçin olan programa karşı içimdeki öfke, sadece çocuksuz kalmak sorunu değildi. Bu yüzden makûs fotoğrafları zihnimden alabildiğince uzaklaştırmaya çalıştım.

‘ÖNCE İŞKENCECİLERİ YARGILAYIN, SONRA BİZİ’

Kitabınızda 12 Mart sürecinde yaşadığınız azap ve tutukluk sürecine yer verirken, askeri mahkemede “Önce işkencecileri yargılayın, sonrasında bizi’ diyerek laf metni yerine azapları özetleyen dilekçeler verdiğinizi yazmışsınız. Pekala, o dönemki azapların hukuk önünde hesabı soruldu mu?

Kesinlikle sorulamadı. Ben o devir “Beni değil, işkencecileri yargılayın” söylediğim ve tavrımdan vazgeçmediğim için üyesi bile olmadığım bir örgütün yöneticiliğinden ceza aldım. Lakin hem cezaevlerindeki hem de dışardaki sosyal gayret küçük da olsa bir şeyleri değiştirdi. Evvel cezaevlerinin kapısı açıldı. Akabinde Azabın Önlenmesi Sözleşmesi’nin Türkiye’de uygulanması konusu ile ilgili bir yol katledildi. Hukukun demokratikleşmesi konusunda- bunun içerisinde azabın önlenmesi, cezaevi şartlarının uygunlaştırılması, müdafaa hakkının güvence dibine alınması- birinci ve etkin gayret Çağdaş Hukukçular Derneği ile başlatıldı. Bu süreçte barolar da daha demokratik bir hukuk sistemi için gayrette etkin rol oynadılar. Bu gayret özellikle fiziki işkenceyi büyük ölçüde geriletmeyi başardı ama büsbütün ortadan kaldırmadı.

‘GERİ VE İLERİ HENGAMESİ SÜRÜYOR’

Geçmişle bugün karşılaştırıldığında ‘yargı bağımsızlığı’ ve adalet’ noktasında nereye gelindi?

İstanbul Mukavelesi davalarındaki yargılama süreci ve sonrasında verilen müracaatların reddi kararı, aslında bütün sosyal olayların bir fotoğrafını da bizlere sunuyor. Hala bayanlar kendi gayretleri ile elde ettikleri kazanımları gene kazanmak suretiyle bir sürecin uğraşını veriyor. Geri ve ileri arbedesi sürüyor. Günümüzde siyasal otoritenin hüküm içerisinde daha etken olduğu ve bağımsız hüküm çığlıklarının daha fazla yükseldiği bir devirdeyiz. 12 Mart’ta 1402’likler uygulaması vardı, – benim öğretmen eşim de bunlar ortasında yer aldı- artık ise KHK’lar ile binlerce kişinin meslekten ihraç edildiğini görüyoruz. İnsan hakları, bayan hakları, temel hak ve özgürlüklerin tepetaklak bulunduğunu görüyoruz. Olaylar değişik sonuçlar aynısı hala…

‘BU DAVALAR HAKİKATİN PEŞİNDEN KOŞMAKTI’

Kitabınızda bugüne dek üstlendiğiniz siyasal davalara da geniş yer veriyorsunuz. 12 Eylül mağdurları, Sivas katliamında yaşamını yitirenler, siyasal cinayetlerde ömrünü kaybetmiş olan Bahriye Üçok, Muammer Aksoy, Uğur Mumcu, A. Taner Kışlalı davaları suretiyle çoğu sosyal davanın avukatlığını üstlendiniz. Bu davaların sizin için manası neydi?

Tanıklığını yaptığım bu davalar sadece yaşandığı sürecin olumsuzluklarını değil, hüküm sürecindeki aksilikleri da ortaya çıkardı. Bu davalar hakikatin peşinden koşmaktı. 30 sene süresince bir hakkın teslimi konusu ile ilgili rahatlatıcı bir karara varamamış olmak yaralayıcı. İhtimamlı bir araştırmanın, sanıkların yakalanması konusu ile ilgili soruşturmanın sıhhatli yürütülemediği süreçler… Bugün de 10 Ekim katliamı davalarına giren avukatların “Biz de davaya 30 sene girip çıkacağız” niyetinde olması aslında Türkiye’deki adaletin gerçekliğidir. Bir davada gerçeği ararken sadece evraka bakarak değil, yürüyen dava sürecini de izleyerek karar vermek gerekiyor.

‘ANASI İÇİN ASMAYIN HÂKİM BEY!’

Etkilendiğiniz, unutmadığınız bir dava var mı?

1980’li yıllarda iki siyasal sol küme (TKP- Partizan) ortasında şiddet aksiyonları oluyordu. Bir kümede bulunan genç diğer kümede bulunan bir genci vurmuştu. O davada yaşamını yitiren gencin tarafınca müdahildik. O günün şartlarında sanığa istememiz ihtiyaç duyulan ceza karşı olsak da idamdı. Aileye bu türlü bir ıstırap içerisinde olduğumu anlattım ve anne bana “Avukat kadın siz mahkemede gerekeni açıklayın ama cezayı ben isteyeyim” dedi. Ben de ‘peki’ dedim. Mahkeme günü geldiği zaman anne yapmış olduğu konuşmada sanığı göstererek “Oğlumu bu çocuk vurdu, gözlerimle gördüm. Fakat salonun peşinde oturan anasını görüyor musunuz? Onun için bunu asmayın hâkim bey” dedi. İşte bu bir bayan duyarlılığıydı. Hakikaten o kişiye idam cezası verilmedi. Müebbet mahpus cezası aldı. Bu da asla unutamadığım bir olaydır.

‘MİLLETVEKİLİĞİ MİSYONUM BİTİNCE BİR FANUSTAN ÇIKMAKTA OLDUĞUMU FARK ETTİM’

Bu süreçler içerisinde bir de CHP’de milletvekilliği yapmış olduğunuz bir periyot var. Siyaset hem hukuk hem de bayan hakları uğraşınızı iyi mi etkiledi? Sizin için iyi mi bir tecrübeydi?

Yaşamın her alanında verdiğimiz gayret aslı itibariyle siyasal bir gayret aslında. Ben milletvekilliği yaptığım süreçte insan ve bayan hakları uğraşını büyütmek için uğraştım. Siyasi partilerde bayanların bir ortada davranma tecrübelerinin, geleneklerinin siyasete hâkim olmadığı ve her insanın kendi partisi üstünden bürokrasi yapmış olduğu suretiyle bir gerçekle karşılaştım. Meclis’te insan hakları ve bayan çabası kapsamında örgütlü uğraş yapmak sivil hayata nazaran daha zordu. Siyasete girmeden evvel bayan hakları gayreti noktasında Meclis önünde meydana getirilen aksiyonlarda “Parlamentonun duvarları sağır, sesimizi duymuyor” derdim. Siyasete girdikten sonrasında Meclis’in içerisinde de gördüm ki, parlamentonun içerisinde de duvarlar sağırmış. TBMM’deki misyonum bitip kendi ofisime gelmek suretiyle Yüksel Caddesi’nde metro merdivenlerini çıkarken bir anda bir fanustan çıkmakta olduğumu ayrım ettim. O an sivil toplumda misyon yapmanın daha tesirli bulunduğunu yeniden hatırladım. Daha özgür, daha bağımsız…

Kitabınızda, 12 Eylül periyodunda gene kurulan Çağdaş Hukukçular Derneği faaliyetleri esnasında bayan gayretine de tartı vermeye başladığınız anlaşılıyor. Geçmişten günümüze bayan haklarına ait kazanımlarda ve bayan hareketi uğraşında iyi mi bir noktaya gelindi?

Kadın çabası, benim için ÇHD tecrübesiyle başlasa da aslında yeni başlamıyor. O günlerde elde ettiğimiz bayan hakları kazanımları ile bugün karşılaştığımız tablo ortasında ‘ileri– geri’ arbedesinin hala sürdüğünü, bayanların yeniden tali sayılmaya çalışıldığını, bayanın aileye hapsedilerek teminata alınmaya çalışıldığını aleni örneklerle yaşıyoruz. Bunların başlangıcında da İstanbul Sözleşmesi’nin feshi ve verilen hüküm kararı geliyor. Lakin bayan uğraşı gün geçtikçe daha da güçlenerek tıpkı kararlılıkta sürdürülüyor.

‘KENDİ HAYATIMI SEVİYORUM’

Kitabınız, çocukluğunuzdaki birinci şahitliğiniz olan 27 Mayıs 1960 darbesi ile başlıyor ve Seyahat Parkı hareketleri davaları ile sona eriyor. Bakıldığında neredeyse bütün hayatınız OHAL süreçleri ve insan hakları çabası ile geçmiş. Geriye dönerek bakmış olduğunuzda asla yorulduğunuzu hissediyor musunuz? Anadolu’da sıradan bir öğretmen olarak kalsaydım diyor musunuz?

Kendi hayatımı her şeye rağmen seviyorum. Artık dönerek baktığımda diğer türlü yaşayamazmışım suretiyle geliyor. Beni ayakta tutan şeyin de bu bulunduğunu düşünüyorum. Durduğunuz vakit çürüyeceğiniz bir yaşam var. Ben asla durmadım. Hiç geriye bakmadım. Şayet dursaydım, teslim olsaydım çürürdüm. Uygun ki bu türlü yaşadım. Lakin doğal olarak ki kayıplarım oldu. Her vakit bir anne hassaslığı aile çocuklarıma gereğince vakit ayıramadığımı düşündüm. Ben kaplumbağa adımları ile hayata iz bırakmaya, çabayı ve dayanışmayı büyütmeye çalıştım.