Bor nedir, ne işe yarar?
Bor, periyodik tabloda “B” simgesi ile gösterilen, atom numarası 5 olan kimyasal bir elementtir. Metalloid bir element olan bor, metal ve ametal özelliklerini bir arada barındırır. Doğada genelde borat mineralleri ve borosilikat mineralleri (örneğin, turmalin) formunda bulunur. Buna ek olarak, deniz suyunda da düşük konsantrasyonlarda bor bulunmaktadır.
Bor madeni, B simgesiyle yayınlanan sert yapılı ve ısılara karşı dayanıklı olan bir elementtir. Son dönemlerde adını sık sık duyduğumuz bor madeni, 4000 yıl ilkin ortaya çıkartılmış ve ilk kez Tibet’te kullanılmıştır. Sonraki dönemlerde Hititliler ve Sümerliler tarafınca gümüş ve altın işçiliğinde kullanılmış, Araplar da deva ile alakalı işlerinde, Eski Yunanlılarda temizlik ile alakalı işlerinde, Romalılarda cam işlemelerinde ve Mısırlılarda mumyalama ile alakalı işlerinde kullanmışlardır. Yani son dönemlerdeki fazlasıyla adını duysak da aslına bakarsanız eski dönemlerde de sık sık kullanılmaktaydı.
Bor elementi karşımıza doğada tuz şeklinde, birtakım elementler ile karışmış biçimde ve özgür şekilde çıkar. Dünyadaki en mühim olan bor elementi kaynakları ülkemizde, Amerika ve Rusya’da bulunmaktadır.
Birçok alanda kullanılan maden en çok araba sektöründe, inşaat sektöründe, bilgisayar sistemlerinde, askeriye de kullanılmaktadır. Ülkemiz bor madenlerinin aşağı yukarı olarak % 75’sine haiz olan bir ülkedir, dolayısıyla da konum açısından ehemmiyet taşır. İhracatı ve üretimi olabildiğince düşük olmasından kaynaklı ülkemize mevcud getirisi de düşüktür. Ülkemizde yer edinen bor yatakları Kütahya- Kestelek, Balıkesir- Bigadiç, Kütahya- Emet, Eskişehir- Kırka tesislerinde yer almaktadır.
Bor madeni, deri renklendirici, böcek öldürücüler, nebat öldürücüler, elektronik rafinasyon, kozmetik, ilaç, çimento korozyon önleyiciler, yapıştırıcılar, refrakter, dezenfekte ediciler, katalistler, naylon, gübre, yangına dirençli olan malzemeler, Nükleer yakıt teknolojisi, tıp sanayi, tekstil cam elyafı, borun alaşımları, Metalurjik flux, İzole cam elyafı, Borun silikat, Antiseptikler, tıp endüstri camları, elektrik camları, borik asit üretimi, fotoğrafçılık, boya, tekstil, metallurjik uygulamalar, ataşe dayanıklı olan malzeme, deterjan sanayinde, sabun sanayinde, kaplama sanayinde, emaye sanayinde, cam sanayisi alanlarında kullanılmaktadır.
Bu maden, stratejik açıdan topraktan çıkarıldığında gerek rafine olan bor ürünleri olarak gerekse hammadde olarak, yaygın bir biçimde insan hayatının her alanında kullanılabilecek olan endüstriyel madenlerin içerisinde yer alır.
Dünyadaki feza teknolojisinde kullanılmakta olan bor, malumat ve elektronik çağın yaşanmasında ve ulaşılmasında bu madenin katkılarını yadsımak olası değildir. Dünyadaki bilim dergileri içerisinde bulunan Scientific American bordan oluşan bileşiklerin petrolün yerine kullanılabildiği bir arabası geliştirdiğinin haberini yaptı. Araçlarda bor madeninin kullanılması ile alakalı olan mevzular uzun dönemdir, batılı olan firmaların gündeminde yer almaktadır.
Bor madeni mühim olması, ülkeleri bu hususta alakalı şekilde davranmaya ve çıkarlarını düşünmeye sevk eder. Bor ile alakalı yapılma olan çalışmaların ve sürdürülmekte olan araştırmaların, bor bileşenlerinin ileri teknoloji ile üretilen ürünlerde oluşan yeni kulanım alanları bulgu etmesi, bor madenini gelecek yıllarda, petrolde olduğu gibi üzerinde uluslar arası savaşım yaşanacak bir maden konuma getirecektir.
Bor madenindeki yaşanmakta olan kullanımın artması, bu madenin yakıt taşıyıcısı şeklinde kullanılması ile sağlanacaktır. Birçok akü, pil vb. enerji üretimi elde eden aygıtlarda yakıt olarak kullanılacak olan hidrojenin elde edilmesi, depolama ve nakil şekilleri vasıtası ile bunların verimliliğin olabildiğince yüksek düzeylerde arttırılması en mühim olan problemler içindedir.
Çünkü hidrojen -252 santigrad derece yani olabildiğince düşük olan sıcaklıklarda bile sıvılaşır. Gaz durumunda olduğunda ise olabildiğince çok alan kaplar, patlayıcı bir gaz olmasından kaynaklı olarak depolama ve nakliyat sırasında tehlikeli olayların kapılarını aralayabilir. Bundan dolayı, bor da bulunan bileşenlerin hidrojen nakliyat ile alakalı olan kapasiteleri, bileşenlerinin yakıt açısından taşıyıcı olarak kullanılması yeni bir ehemmiyet kazanmaktadır. ABD’de bulunan Millenium Cell şirketi tarafınca prototip bir vasıta üzerinde denenmiş olan yöntemde, su ve hidrojen bazlı sodyum bor hidrid bileşeni durumunda depolanmaktadır. Yanıcı özelliği olmayan bu çözelti, katalizör ile temasa durumunda olduğunda hidrojen vermektedir. Aksi olan durumlarda ise hidrojen üretimi olmamaktadır.
Hidrojenin üretilmesinden sonraki kademe borohidrid olan yakıtın bir bor çözeltisine dönüşmesidir. Bu çözelti de bir tank içerisinde saklanabilmekte ve yeniden borohidrid yakıta dönüştürülebilir. Yani, bor bu biçim uygulamalarda ve aynısı uygulamalarda yakıt olarak kullanılmaz. Taşıyıcı rolü yapar ve yeniden kullanılabilme özelliğine sahiptir.
Türkiye’deki malum borat yatakları bilhassa Eskişehir-Kırka, Balıkesir-Bigadiç, Bursa-Kestelek ve Kütahya-Emet’te bulunmaktadır. En mühim ham bor ürünleri ise; kolemanit, tinkal ve üleksit’tir. Ayrıca; borik asit, perboratlar, pentahidratlar gibi rafine bor ürünleri de üretilip, satılmaktadır.
Borun Kullanım Alanları ve Özellikleri:
Bor elementi ve türevleri, yukarıda belirtilen kullanım alanlarının yanı sıra daha çoğu alanda, bilhassa yüksek teknoloji uygulamalarında, kullanılmaktadır.