Adanmışlık Timsali: Vecihi Hürkuş

Vecihi Hürkuş, Ankara’da, Cebeci Asri Mezarlığı’nda yatıyor. 16 Temmuz ölüm yıldönümüydü. 1969’da insanın aya ayak basmış olduğu gün o da kuş oldu, sonsuzluğa göçtü. İstanbul’dan gelen Tayyareci Vecihi Hürkuş Müzesi Derneği’nden mezarı başlangıcında 13-15 kişiyle anıldı. Resmi makamlardan, yolunu açmış olduğu kurumlardan hiç bir temsilcinin katılmadı anmaya. Birkaç ömre sığacak işleri 73 senelik ömrüne sığdıran, hür uçmak için doğmuş, hür düşünen, hür davranan bir hür kuş.

Mühendis, tasarımcı, pilot, öğretmen, iş adamı, İstiklal Madalyalı maksimum ilklerin sahibi fakat hep yalnız bırakılan adam.

İŞTE VECİHİ HÜRKUŞ’UN MACERALI YAŞAM HİKAYESİ:

1896 doğumlu, çocukluğu da hareketli.

1912’de Balkan Harbi’ne gönüllü gidiyor, savaşın sonunda Tayyare Mektebi’ne girmek istiyor. Daha 16 yaşlarında olduğundan almıyorlar. Makinist Mektebi’ne gidiyor.

Birinci Dünya Savaşı’nda Bağdat cephesine, tayyare makinisti olarak gönderiliyor. Bir tayyare kazasında yaralanınca İstanbul’a dönüyor, nihayet Yeşilköy’deki Tayyare Mektebi’ne girebiliyor.

CEHENNEM ADASI’NDAN YÜZEREK KAÇIŞ

1917 sonbaharında Kafkas Cephesi’nde… Orada tayyare düşüren ilk Türk tayyarecisi oluyor. Yaralanıyor, Ruslar’a tutsak düşüyor. Hazar Denizi’nde nam-ı öteki Cehennem Adası Nargin’deki tutsak kampından bir arkadaşıyla yüzerek kaçıyor, İran’dan yayan Erzurum’a geliyor.

İstanbul işgal edilince gizlice Ankara’ya geçiyor, Kurtuluş Savaşı’na katılıyor. İzmir Seydiköy (Gaziemir) Meydanı’nı, tek başına işgal ediyor. Meclis’ten 3 takdirname alarak kırmızı şeritli İstiklal Madalyası sahibi oluyor.

Ruslara yaralı olarak esirken

İLK UÇAĞINI UÇURUYOR

1919’dan beri kafasındaki tayyare projeleri, ilk 28 Ocak 1925’de Vecihi K-6’nın uçuşuyla somutlaşıyor. Uçağa ruhsat verecek heyette kimse kanaatkar olmadığı için kendi uçuyor. “İzinsiz uçtun” diye ceza veriyorlar. Bunun üstüne Hava Kuvvetleri’ne istifayı veriyor.

Sonradan Türk Hava Kurumu (THK)adını alan Türk Tayyare Cemiyeti’nin (T.Ta.C.) kurucuları arasında yer alıyor. Geliri bağışlardan sağlanacak Cemiyet’in amacı, bir okul açmak, ulusal hava sanayisini kurmak. Fen Şubesi’nin başına geçiyor. Cemiyetin logosunu tasarlıyor, madalya nizamnamesini tek başına oluşturuyor. 17 Haziran 1925’te Cemiyet, kendisini ‘Türkiye’nin Baş Tayyarecisi’ duyuru ediyor.

SABİHA GÖKÇEN ÖĞRENCİSİ

Vecihi Hürkuş, yurtdışına gönderiliyor, fabrikaları geziyor, uçaklarını deniyor, hatta hatalarını söylüyor.

Türkkuşu ve İnönü Eğitim Merkezleri’nin yer seçimlerini yapıyor, Türkiye planör rekorunu kırıyor, Cemiyet adına planör yapımını başlatıyor. Vecihi Hürkuş, ilaveten Sabiha Gökçen, öğrencilerinden…

15 Ağustos 1925 tarihinde Kayseri’de Tayyare ve Motor Türk Anonim Şirketi (TOMTAŞ) kuruluyor. Bu arada 19 Ekim 1925’de Tayyare Cemiyeti Yönetim Kurulu çekilme edip, kendini fesh ediyor. TOMTAŞ’a geçiyor, uçakların seçimi, denemesini yapıyor, hatta gereksinim fazlası uçakların yurtdışına satış fikrini gündeme getiriyor. Bir hayali daha söndürülüyor, emekler boşa gidiyor; TOMTAŞ, fena yönetimi sebebiyle batkı ettirilip, 1928’de kapatılıyor.

Türk Hava Kurumu’ndaki eski vazife yeri Teknik Şube’ye geri dönüyor.

RUHSAT İÇİN ÇEKOSLAVAKYA’YA UÇUYOR

Vecihi Hürkuş, 1930’da Kadıköy’de bir keresteci dükkanını kiralayıp, 3 ay içerisinde ikinci uçağı Vecihi K-14’ü yapıyor. Ankara’ya uçuyor, gösteri uçuşu yapıyor, Başbakan İsmet İnönü ve birtakım komutanlar uçağı inceliyor, kutlama ediyor fakat hala yöntem değerlendirmeye kanaatkar bir kurul olmadığı için İktisat Bakanlığı’ndan istek etmiş olduğu uçabilirlik ruhsatını alamıyor. Ruhsatı, 23 Nisan 1931’de bin bir zorlukla fakat Çekoslovakya’dan alabiliyor.

Posta taşınıyor, turneler düzenleniyor, bağışlar geliyor Hava Kurumu’na. 1931’de “Vecihi K-14’ü değil, Savunma Bakanlığı’nın verdiği uçağı kullanacaksın” diyorlar. Yine çekilme ediyor.

İLK UÇUŞ OKULU

Vecihi Hürkuş, 21 Nisan 1932’de ilk Türk Sivil Tayyare Mektebi’ni kurarak, ikisi kız 12 öğrencisiyle 27 Eylül 1932’de eğitim ve öğretime başlıyorlar. Parasal sorunlar, öğrencilere denklik mezuniyet belgesi verdiremeyince gençliğinden beri kurduğu bu hayalinden de oluyor.

1935’de Türk Hava Kurumu, Atatürk’ün de talimatıyla gene kapısını çalıyor. Biraz yüreğini soğutacak işleri gerçekleştirebiliyor bu dönemde.

1951’de havadan zirai ilaçlama yapmak suretiyle beş arkadaşıyla kurduğu kısa ömürlü ‘Türk Kanadı’ şirketi var.

1952’de projelerine gelir sağlamak için reklam uçuşları yapıyor, broşür dağıtıyor.

UZAKLAŞTIRMA TÖRENİ!

6 Ağustos 1954’de Yeşilköy Hava Limanı’nda 40. Hizmet Yılı’nın kutlandığı tören, resmi kapılardan uzaklaştırıldığı gün oluyor aslında.

29 Kasım 1954’de ‘Hürkuş Hava Yolları’nı kuruyor. Türk Hava Yolları’nın seferden kaldırdığı 8 tayyareyi Ziraat Bankası’ndan sağlamış olduğu kredi ile alıp, sefer yapılmayan bölgelere sefer koyuyor. Sabotajlar yapılıyor, uçakları parçalanıyor, sonunda durdurmak için uçuştan men ediliyor.

Durduramıyorlar; elindeki son uçağıyla Maden Tetkik Arama Enstitüsü’ne (MTA), Güney Doğu Anadolu’da çetin koşullarda, maden arama çalışmasına katılıyor.

VECİHİ HÜRKUŞ’UN MADDE MADDE YAPTIKLARI;

• Yurt haricinde tayyare mühendisliği okuyan ilk pilot..
• İlk sivil tayyare tasarımcısı, yapımcısı, tecrübe etme pilotu..
• İlk sivil havacılık okulunu açan, yöneten, ders veren..
• Türkiye’nin ilk deniz uçağını ve su kızağını yapan havacı..
• İlk Türk sivil havayolu Hürkuş Havayolları’nın sahibi..
• Havadan kargo taşımacılığı ve reklam işlerini başlatan ilk kişi..
• 102 ayrı model uçakla 30 bin saat uçan ilk Türk pilot..
• İlk hanım hava şehidimiz Eribe, kızıydı.

Kayseri Uçak Fabrikası (TOMTAŞ)

Resmi makamların, yolunu açmış olduğu kurumların anmadığı, mezarına bir Türk bayrağı dikilemeyen, havacılığın maksimum ilklerinin sahibi bu Vecihi Hürkuş işte. 16 Temmuz 1969’da, borçlu, maaşı hacizli, hayalleri kursağında göçtü sonsuzluğa. Bugün gömülen uçakları, Kayseri’de topraktan çıkarılıyor.

Ali İnandım’ın ‘HEP YALNIZ BIRAKILAN ADAM: VECİHİ HÜRKUŞ’ yazısından derlenmiştir.

Yazının uzun haline buradan erişim sağlayabilirsiniz.