Füniküler hattı nedir, nerelerde var? Modern şehir ulaşımının yeni yüzü
Fünikülerler, modern toplu nakliyat sistemlerinin gözdesi haline gelmiştir. Bilinen en eski füniküler örneklerinden biri, 15. yüzyılın başlarında Avusturya’nın Salzburg şehrinde bulunan Hohensalzburg Kalesi’nde yapılmıştır. Türkiye’de ise İstanbul’da Tünel ve Kabataş-Taksim füniküler hatları, Ankara’da Ankaray hattı ve öteki şehirlerde de Bursa Teleferik, Trabzon Sümela Manastırı’na ulaşan füniküler ve Antalya’da bulunan Tahtalı Dağı Teleferik gibi füniküler hatları bulunmaktadır. Füniküler hattı nedir, nerelerde var? Füniküler hattı nerede var?
Füniküler, dikey yönde çalışan, raylar üstünde ilerleyen ve genelde bir dağın yamaçlarını ya da kent merkezini taşıyan bir ulaşım aracıdır. Diğer bir deyişle, bu sistemler dik bir açıyla hareket ederek yolcuları süratli ve güvenilir bir halde yukarıya ya da aşağı taşır. Bugün, Fünikülerler dünyanın çoğu yerinde şehirlerin sembolü haline gelmiştir.
Bilinen en eski füniküler örneklerinden biri, 15. yüzyılın başlarında Avusturya’nın Salzburg şehrinde bulunan Hohensalzburg Kalesi’nde yapılmıştır. Kardinal Matthäus Lang tarafınca 1515 senesinde inşa edilen bu fünikülerde insan ya da hayvan gücü kullanılmış ve tahta raylar kullanılmıştır. Daha sonraki dönemlerde, 1777 senesinde İngiltere’nin Country Tyrone kentinde su kuvvetiyle çalışan ve halatlar sayesinde çekilen bir füniküler inşa edildi ve 1830 senesinde faaliyete geçirildi.
Fünikülerlerin gelişimi, 19. yüzyılın ortalarına doğru büyük ilerlemeler kaydetti. George Stephenson, 1825 senesinde yüzde 1:50 eğime haiz bir yamaçta buğu kuvvetiyle çalışan bir makineyi füniküler sistemine adapte etti. İnsan taşıyan ilk füniküler, 1861 senesinde İtalya’nın Dusino şehrinde inşa edildi. Daha sonrasında 1862 senesinde Fransa’nın Lyon şehrinde ikinci bir misal daha yapıldı. 1873 senesinde ise San Francisco, ABD’de dünyanın ilk kentsel füniküleri, “kablolu araç” olarak adlandırılarak hizmete girdi. İstanbul, Türkiye’de ise 1875 senesinde “Tünel” ismi verilen yer altı füniküleri hizmete girdi. Bu dönemde tahrik genelde buğu gücü ile sağlanmaktaydı.
Daha sonraki yıllarda elektrikli füniküler sistemlerin gelişimi hız kazandı. 1877 senesinde İsviçre’nin Lausanne kenti ile Ouchy arasına inşa edilen füniküler, Avrupa’da elektrikle çalışan ilk yer altı füniküleri oldu. Ayrıca ABD’de 1893 senesinde Great Incline Funicular adıyla kurulan elektrikli bir sistem, 1067 metre yükseklik farkını %60’a kadar varan eğimlerde nakliyat yapabiliyordu.
1- Temel Yapı ve İşleyiş
Fünikülerler, genelde iki karşılıklı hareket eden araçtan oluşur. Bu araçlar, raylar üstünde birbirine zıt yönde hareket ederler. İki vasıta arasındaki dengeyi sağlamak için ağırlık dengesi ve tekerlek sistemi önemlidir.
2- Dişli ve Raylar
Fünikülerler, raylar üstünde ilerlerken bunun yanı sıra dişli bir sisteme sahiptir. Bu dişli sistem, aracın raylara sıkıca tutunmasını sağlar ve dik yamaçlarda bile güvenilir bir halde ilerlemesini sağlar.
3- İstasyonlar ve İşletme Sistemi
Füniküler hatları genelde iki istasyon içinde çalışır. İstasyonlarda araçlar durur ve yolcular biniş ve iniş yapar. Modern füniküler sistemleri genelde kendiliğinden çalışır ve istasyonlar arasındaki mesafeye göre belirlenen bir vakit aralığında hareket ederler.
F1 Taksim-Kabataş Füniküler Hattı
F4 Boğaziçi Üniversitesi/Hisarüstü-Aşiyan Füniküler Hattı
- Hong Kong – Victoria Peak Tram
Hong Kong’un sembollerinden biri olan Victoria Peak Tram, şehrin soluk kesen manzaralarını sunan bir füniküler sistemidir. Dik yamaçları tırmanarak Victoria Tepesi’ne çıkan bu tramvay, turistlerin ve yerlilerin ilgisini çekmektedir.
İsviçre Alpleri’nde bulunan Stoosbahn, dünyanın en dik füniküler hattına sahiptir. Dağın zirvesine doğru tırmanan bu sistem, yalnızca çarpıcı bir mühendislik başarısı değil, bunun yanı sıra görkemli manzaralar da sunar.
Los Angeles, ABD’de bulunan Angels Flight Füniküler hattı, zamanı önemi ve kent içi ulaşımdaki görevi ile dikkat çeker. Küçük ölçekli bulunmasına rağmen, şehirdeki sembolik önemi sebebiyle çoğu şahıs tarafınca kullanılır.
- İstanbul’daki Füniküler Hatları
İstanbul, Türkiye’nin en büyük kenti olması sebebiyle füniküler hatlarının da bulunmuş olduğu bir merkezdir. Tünel ve Kabataş-Taksim füniküler Hattı gibi hatlar, kent içi ulaşımda mühim bir rol oynamaktadır.
Ankara, Başkent olarak füniküler sistemlerini de kullanmaktadır. Ankaray hattı, metro sistemine entegre bir halde çalışan füniküler hatlarından biridir.
- Diğer Şehirlerdeki Örnekler
Türkiye’nin değişik şehirlerinde de füniküler hatları bulunmaktadır. Bursa Teleferik, Trabzon Sümela Manastırı’na ulaşan füniküler ve Antalya’da bulunan Tahtalı Dağı Teleferik bunlardan yalnızca birkaçıdır.